Pierwsze gry planszowe powstały już w starożytności. Jedną z nich była królewska gra z UR. Pochodzi ona z Mezopotamii i liczy sobie blisko 5000 lat. Początkowo w gry grali głównie ludzie dorośli, a planszówki pełniły funkcje rozrywkowe i edukacyjne. W XVIII wieku rozpoczęto projektowanie gier z myślą o edukacji dzieci. Epoka oświecenia przyniosła więc gry, które nie tylko bawiły, ale i rozwijały dziecięce umysły, ucząc przy tym pożądanych postaw społecznych. Obecnie, pomimo rozwoju cyfrowych form rozrywki, granie w gry planszowe staje się coraz popularniejszą formą spędzania wolnego czasu. Współcześnie pod hasłem „gry planszowe” kryje się olbrzymia liczba tytułów o rozmaitej mechanice i poziomie trudności, co daje szansę na dostosowanie gry do wieku i doświadczenia graczy. Istnieją gry posiadające tryb dla jednej osoby, pojedynkowe dla dwóch osób, takie, w które zagra kilka, a nawet kilkanaście osób jednocześnie. Gra planszowa obecnie wcale nie musi posiadać planszy, ale do gry wykorzystuje się kości, karty, żetony, figurki, kafelki i inne elementy. Gracze organizują się w domach, bibliotekach, obiektach kultury i kawiarniach, by spotkać się przy swoich ulubionych tytułach. Powstają inicjatywy pomagające w poznawaniu gier planszowych. Nic więc dziwnego, że coraz powszechniejsze staje się wykorzystanie gier planszowych w edukacji. Wiele z istniejących gier sprawdzi się w czasie lekcji dzięki temu, że zawierają dużą ilość wiedzy merytorycznej, która jest podawana pośrednio poprzez kontakt z grą. Należą do tej kategorii np. przestrzenie geograficzne, obiekty kosmiczne, związki chemiczne, gatunki roślin i zwierząt, zjawiska i wielkości fizyczne, postaci i wydarzenia historyczne. Ich znajomość nie jest niezbędna, by wygrać, ale obcowanie z nimi w czasie rozgrywki zachęca do ich poznawania i ułatwia ich zapamiętywanie. Naukowcy z Uniwersytetu Oregonu przeprowadzili badania, które wskazują, że niektóre gry planszowe zwiększają umiejętności matematyczne u dzieci. Na podstawie wszystkich przeanalizowanych badań naukowcy dowodzą, że w aż 76% przypadków zastosowanie liniowych gier planszowych z liczbami (polegających na stopniowym przemieszczaniu się po planszy zgodnie z rosnącymi liczbami) miało pozytywny wpływ na podstawowe zdolności liczbowe u dzieci. Dziecko – po planszowej rozgrywce – było zdolne do wykonywania podstawowych działań matematycznych opartych na liczeniu w kolejności oraz rozumieniu zbioru elementów i jego liczności. Gra planszowa w większości przypadków sprawiała, że dziecko potrafiło lepiej odnaleźć się w wartościowaniu i porównywaniu liczb, liczeniu obiektów, a nawet prostym dodawaniu. Gry planszowe rozwijają myślenie matematyczne oraz wyobraźnię geometryczną, nie tylko u dzieci. Mogą więc być świetnym uzupełnieniem lekcji matematyki. W podstawie programowej edukacji wczesnoszkolnej w zakresie edukacji matematycznej znajduje się zapis mówiący o tym, że uczeń „wykorzystuje warcaby, szachy i inne gry planszowe lub logiczne do rozwijania umiejętności myślenia strategicznego, logicznego, rozumienia zasad itd.; przekształca gry, tworząc własne strategie i zasady organizacyjne (…) a nauczyciel w pracy z uczniem wykorzystuje do tego zabawy i gry interakcyjne oraz planszowe, w tym strategiczne, które są wprowadzane systematycznie i umiejętnie.” Uczniowie zaś mówią, że najbardziej zapamiętują te lekcje, które odbiegają od utartych schematów. Wprowadzanie metod aktywizujących uczniów wzbogaca warsztat nauczyciela, pozwala na samodzielne poszukiwanie przez uczniów rozwiązań, eksperymentowanie, weryfikowanie i modyfikowanie pomysłów. Praca metodami aktywizującymi sprzyja ćwiczeniu zdobytych już umiejętności, kształtowaniu nowych i pogłębieniu posiadanej wiedzy. Gry planszowe to jedna z ciekawszych metod aktywizujących. Pozytywnie wpływają na kształtowanie wielu ważnych umiejętności, takich jak:
- Umiejętność pracy według ustalonych reguł i zasad – każda gra posiada szczegółową instrukcję, według której grają uczniowie, a podczas gry obowiązują ustalone zasady współpracy i zachowania.
- Rozwój koncentracji uwagi i spostrzegawczości – gra często wymaga skupienia się na kilku rzeczach jednocześnie: zasadach, kolejności grania, obserwowaniu ruchów innych uczestników.
- Wytrwałość w dążeniu do samodzielnego rozwiązania problemu – w większości gier nie ma jednej drogi prowadzącej do wygranej. Podczas gry uczniowie samodzielnie budują swój plan gry, podejmują decyzje związane z ruchami swoich pionków czy znajdują sposoby na rozwiązanie pojawiających się problemów.
- Umiejętność pracy w różnych zespołach – podział na grupy daje dzieciom szansę na pracę w zmieniających skład zespołach i uczenie się współpracy z różnymi osobami.
- Przyjmowanie odpowiedniej postawy wobec porażki i zwycięstwa oraz odporność na stres – wielokrotnie, grając, uczniowie oswajają się ze stresem towarzyszącym rywalizacji oraz poznawaniu nowych gier. Doświadczają w bezpiecznych warunkach zarówno sukcesu, jak i porażki, dzięki temu oswajają się z towarzyszącymi im emocjami.
- Odkrywanie własnych mocnych stron – podczas grania w różne gry uczniowie odkrywają swój potencjał. Rozpoznają obszary i sfery, w których mogą osiągać sukcesy.
- Wiele różnych umiejętności matematycznych, między innymi: sprawność rachunkowa, badanie figur i związków geometrycznych, tworzenie strategii, logiczne myślenie. (za Korolczuk, Zambrowska, 2014):
Współczesny rynek gier planszowych oferuje gry wpływające na wzmocnienie ogólnej zręczności ruchowej całego ciała. Istnieją również takie, które wspierają wybrane partie mięśni. Zaliczymy do nich wszystkie propozycje, w których dziecko, aby osiągnąć wygraną, powinno ostrożnie manipulować przedmiotami. Na rynku możemy znaleźć gry rozwijające sprawność manualną młodszych uczniów, koordynację wzrokowo – ruchową, staranność i planowość ruchów, czyli umiejętności bardzo przydatne w ćwiczeniach grafomotorycznych w szkole. Istnieją gry ćwiczące szybkość ruchów, refleks i spostrzegawczość oraz umiejętność pracy pod presją czasu. Współczesne dzieci borykają się z trudnościami związanymi z małą odpornością emocjonalną oraz trudnościami w radzeniu sobie ze stresem i napięciem. Takie umiejętności również mogą pomóc wyćwiczyć odpowiednio dobrane gry planszowe. Podczas grania mogą się wydarzyć różne sytuacje związane z emocjami uczniów. Warto w nich szukać okazji do edukacyjnej lub wychowawczej pracy z uczniami wykorzystując konkretne zdarzenia do rozmowy i ustaleń na przyszłość np. do pracy nad sposobami rozwiązywania konfliktów i problemów w grupie. Gry uczą dzieci odkrywania swojego potencjału, mocnych i słabych stron oraz konfrontują je z sytuacją zwycięstwa i porażki. Pierwsza sytuacja daje radość, zadowolenie z siebie, dumę i satysfakcję z osiągnięcia celu wpływając na samoocenę i poczucie własnej wartości. Druga konfrontuje z poczuciem porażki oraz uczuciami jej towarzyszącymi, ale ponieważ grę można powtórzyć, możemy zamienić to uczucie na nadzieję, że następnym razem będzie lepiej, co jest świetnym treningiem przeżywania trudności z perspektywą nadziei. Gry kooperacyjne dostępne na rynku rozwijają umiejętność współpracy, negocjacji, komunikacji, podejmowania decyzji oraz dokonywania wyborów korzystnych ze względu na dobro grupy, a nie swoje własne. Mogą być alternatywą dla dzieci mających trudności z radzeniem sobie z przegraną, ponieważ w nich wygrywają lub przegrywają wszyscy razem. Zastosowane w grupie klasowej sprzyjają integracji i budowaniu więzi. Badania naukowe pokazały, że zaangażowanie w zabawę opartą na współpracy może przyczynić się do zredukowania zachowań agresywnych wśród dzieci (także w przyszłości) oraz wzmacnia tendencję do wchodzenia w pozytywne i bezpieczne relacje z innymi, oparte na chęci do dzielenia się i wymieniania swoimi zasobami.
Współczesne gry planszowe mogą stać się dla dzieci i uczniów oraz dorosłych im towarzyszących propozycją innowacyjnego, ciekawego i angażującego sposobu spędzania czasu wolnego. To doskonała alternatywa dla telewizji, komputera czy telefonu, w większości oparta na interakcji z drugim człowiekiem. Rozwija wiele ważnych kompetencji społecznych potrzebnych człowiekowi XXI wieku, zarówno w perspektywie życia osobistego jak i zawodowego.
Opracowała : Wioleta Barsznica
Źródła:
Renata Korolczuk, Małgorzata Zambrowska: „Pozwólmy dzieciom grać. O wykorzystaniu gier planszowych w edukacji matematycznej”, IBE
Jacek Francikowski: „Wykorzystanie gier planszowych w nauczaniu przedmiotów przyrodniczych”, Uniwersytet Śląski w Katowicach
Katarzyna Szewczuk: „Gra planszowa narzędziem wspomagającym wszechstronny rozwój dziecka”, Akademia Ignatianum w Krakowie
https://dziennikustaw.gov.pl/D2024000099601.pdf